Spreekrecht is voor kinderen ticket naar een betere toekomst

Spreekrecht is voor kinderen in de rechtbank een ticket naar een betere toekomst

Kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens maakte al eerder een aantal kritische bedenkingen bij het hoorrecht/spreekrecht van kinderen zoals het nu wordt toegepast in de familierechtbanken. Zo pleitte ze eerder al voor een verplichte bemiddeling bij scheiding over de verblijfs-en omgangsregels voor kinderen. Meer hierover in Verplichte bemiddeling bij scheiding. Hierbij brak ze ook een lans voor nieuwe regels bij het horen van kinderen door de familierechter omdat ze vaststelde dat dit nog te weinig op kindermaat gebeurde. Cf. Kinderen in de rechtbank.

Een op drie kinderen in Vlaanderen leeft niet bij beide ouders. Een grote groep van deze kinderen vindt dat ze buitenspel staan en dat alles boven hun hoofden wordt beslist. Het rapport Het kind weegt te licht van het Kinderrechtencommissariaat stelt ook vandaag vast dat kinderen en jongeren nog steeds te weinig hun mening kunnen uitspreken in zaken die hen aanbelangen, zoals hun verblijfsregeling na de scheiding van hun ouders. De Vlaamse kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens pleit ervoor dat familierechters kinderen altijd zouden horen in zulke zaken, ook als het geen vechtscheiding betreft.

Journaliste Veerle Beel schreef er onderstaand artikel over (De Standaard 20/05/22).

Hoorrecht

‘In het homologatievonnis van de scheiding van mijn ouders staat dat het akkoord niet ingaat tegen de belangen van de minderjarige kinderen. Maar dat wéét die rechter toch niet? Want hij kent het verhaal niet. Als de rechter mij gehoord had, zou dat een ticketje geweest zijn voor een betere toekomst.’

Familierechters zijn alleen verplicht om minderjarigen te horen wanneer de ouders zelf niet tot een akkoord komen. Die verplichting geldt pas vanaf twaalf jaar. Daardoor staat een grote groep kinderen en jongeren buitenspel: jongeren van wie de ouders een echtscheiding in onderlinge toestemming afsluiten, en kinderen onder de twaalf jaar.

Zij mogen zelf vragen om gehoord te worden, maar vaak weten ze dat niet en familierechters zijn er terughoudend in: slechts 27 procent gaat altijd in op zo’n vraag van een kind onder de 12 jaar, en dat zakt naar 15 procent als de vraag via de ouders komt.

Het kinderrechtencommissariaat (KRC) beveelt aan om alle minderjarige kinderen hun spreekrecht te laten uitoefenen, als die kinderen dat zelf willen. Het vraagt ook om te onderzoeken of een minderjarige zelf een zaak kan activeren door spreekrecht in te roepen, bijvoorbeeld als die een andere verblijfsregeling wil.

De uitnodiging

‘De advocaat van mijn mama zei dat het vrij gevaarlijk was om op de uitnodiging in te gaan. We hebben dan samen beslist om dat niet te doen, omdat we het erger zouden kunnen maken.’

Een uitnodiging van de rechtbank brengt bij jongeren veel teweeg: wat verwacht de rechter van mij? Wat zullen de gevolgen zijn? Van de familierechters zegt 77 procent dat ze de standaardbrief gebruiken om jongeren uit te nodigen. Slechts een minderheid past die aan, omdat ze hem te omslachtig en niet kindvriendelijk vinden. Het kinderrechtencommissariaat pleit sterk voor informatie via meerdere kanalen, en verwijst naar de goede praktijk van de rechtbanken van Antwerpen, Mechelen en Turnhout, die via een filmpje hierover communiceren.

De informatie moet op maat van kinderen en jongeren zelf zijn, zodat ze geen verkeerde gedachten krijgen of verkeerde verwachtingen koesteren. Soms denken ze te positief, bijvoorbeeld dat dit betekent dat ze zelf kunnen beslissen waar ze verblijven. Helaas voor hen geeft de helft van de familierechters aan dat de info die ze van de minderjarigen krijgen, niet doorslaggevend is. Slechts een minderheid verwijst expliciet naar de mening van het kind in de uiteindelijke beslissing.

Het gesprek

‘Hij stelde zich wel voor en ik moest mezelf voorstellen, maar niemand zei iets over de reden van het gesprek en de mogelijke gevolgen.’

En dan het gesprek zelf. Iets meer dan de helft van de kinderen en jongeren kreeg te horen dat ze niets moesten vertellen wat ze niet wilden vertellen, en amper twee kinderen werd verteld dat ze niet moesten kiezen tussen hun ouders. De meesten vonden niet dat alles aan bod was gekomen wat zij belangrijk vonden. Een derde heeft het gevoel dat ze niet serieus genomen werden, wat tot veel frustratie leidt. Ze voelen zich niet op hun gemak als de rechter een toga draagt en vinden het intimiderend als ze in de zittingzaal ontvangen worden.

Het KRC beveelt aan om een aanspreekpunt voor kinderen en jongeren op de rechtbank te creëren: een persoon bij wie ze vooraf en achteraf terechtkunnen met vragen. De griffier zou die taak op zich kunnen nemen. Zo zouden jongeren beter voorbereid zijn op het gesprek. Pas ook de wet aan, zegt het KRC, zodat jongeren altijd vergezeld kunnen worden door een vertrouwenspersoon. Vermeld die mogelijkheid in het infoformulier. De meeste rechters nemen hiertoe zelden het initiatief, tenzij het kind een beperking heeft of een andere taal spreekt.

Tijdsdruk

‘Het is moeilijk om je verhaal van jaren samen te vatten in een kwartiertje. Het voelde zoals bij een dokter in de wachtzaal. Hup, hup, en snel naar de volgende. Door de stress vergat ik wel een paar dingen te zeggen.’

Nog een suggestie: waarom het gesprek niet laten doen door iemand anders dan de rechter, die er beter voor opgeleid is? Rechters zouden het verslag daarvan samen met de jongere kunnen doornemen, en vragen of die er nog opmerkingen bij heeft. Dat is meteen ook een antwoord op de hoge werkdruk van de rechters.

Driekwart van de rechters zegt nu dat ze een kwartier tot een half uur uittrekken voor zo’n gesprek, maar een ruime helft van de jongeren zegt dat het niet langer dan een kwartier geduurd heeft. Aan het eind wordt het verslag voorgelezen, en moet de jongere meteen zeggen of die er nog iets aan wil veranderen of niet. Dat is te snel, gaven veel jongeren aan. Ze zouden het liever rustig kunnen nalezen.

Terugkoppeling na het gesprek

‘Niemand heeft me verteld wat er beslist is. Mijn mama en papa ook niet. Het is me niet duidelijk welk recht ik heb om dat zelf te vragen.’

Er leeft veel onbehagen bij kinderen en jongeren over wat er na het gesprek gebeurt. Er was niemand om mee te praten over die ervaring. Ze moesten meteen naar hun vader of moeder, die prompt veel vragen begon te stellen. Ze zijn ontgoocheld als ze later horen wat er beslist wordt en vinden dat er geen rekening is gehouden met hun mening. In het vonnis zelf wordt maar heel vaag verwezen naar het gesprek met de kinderen. En er is geen directe terugkoppeling van de rechtbank zelf. Dat getuigt niet van respect, vinden ze.

Het moet wettelijk verplicht worden om alle kinderen en jongeren die gehoord zijn, te informeren over het vonnis, zegt de kinderrechtencommissaris.

Dit artikel is gebaseerd op het rapport ‘Het kind weegt te licht’, van het Kinderrechtencommissariaat. Het is gebaseerd op gesprekken met 31 kinderen en jongeren uit heel Vlaanderen en Brussel, over hun ervaringen met het spreekrecht. En ook op een praktijkbevraging bij Nederlandstalige familierechters en rechters in beroep door het KRC, de Gezinsbond en de Orde van Vlaamse Balies, met de steun van professor Charlotte Declerck (UHasselt).

Bron: Veerle Beel, De Standaard 20/05/22

Over deze problematiek kunt u ook een podcast beluisteren:

‘Mijn ouders dachten bij hun scheiding eerder aan zichzelf dan aan de kinderen’

Kinderen zijn bij echtscheidingen te vaak het… kind van de rekening. Vanaf twaalf jaar hoort de familierechter hen tijdens de procedure, maar dat is niet genoeg, vindt het Kinderrechtencommissariaat. Er moet een echt spreekrecht komen voor àlle kinderen, vinden ze daar. Hoe zien kinderen en familierechters dat? Kan het meer op kindermaat en wat moet dat kosten?

Audioreporter Piet Martens praat met twee jongeren van wie de ouders uiteen zijn. Tiddo (18) was elf toen zijn ouders scheidden. Hij werd nooit gehoord door de rechter en daar draagt hij nog altijd de gevolgen van. Yorn (19) is op eigen verzoek wel gehoord, maar daar schortte van alles aan. Het Kinderrechtencommissariaat heeft het hoorrecht voor kinderen nu onderzocht en komt met een waslijst aanbevelingen in een nieuw rapport. Familierechter Annelies Laureyssens bekijkt er al enkele en denkt luidop na over het kindperspectief bij echtscheidingen.

kinderen rechtbank